জনমভূমি

মেলিলোঁ প্ৰথম চকু তোমাৰ কোলাতে আই

জনমৰ আদিম পুৱাত;

মুদিম আকৌ চকু তোমাৰ কোলাতে শুই

জীৱনৰ শেষ সন্ধিয়াত। 

মৰাৰ পিছতো যেন পাওঁহি আকৌ ঠাই

চেনেহৰ শীতলী কোলাত;

ভাগৰুৱা আতমাই শেষৰ জিৰণি লৈ

জিৰাবহি তোমাৰ ছাঁয়াত।

পখী হৈ আকাশৰ বুকুত ফুৰিম উৰি,

বাঁহ লম ওখ বিৰিখত;

পূৱতিৰ লগে লগে জগাম তোমাক নিতে

বনৰীয়া সুৱদী গীতত।

আকাশৰ তৰা হৈ ৰ লাগি চাম ৰৈ

সেউজীয়া শুৱনি জেউতি,

জোনাকত মিল হৈ বিমান পথত ৰৈ

ওৰে ৰাতি কৰিম আৰতি।

হিমালয় পৰ্বতৰ শুকুলা টিঙত গৈ

ফুলি ৰম মানসী বিলত;

মলয়াৰ চোঁৱৰত পাৰিজাত ৰেণু সানি

ঢুলাম তোমাৰ চৰণত।

নদী হৈ পখালিম দুখানি চৰণ নিতে,

মাটি হৈ মিলিম বুকুত,

সোণোৱালী মেঘ হৈ ৰঙা হাঁহি বিৰিঙাম

শেঁতা পৰা দুখনি ওঁঠত।

তোমাৰেই ধূলি বালি তোমাৰ আকাশ বায়ু

আই মোৰ সৰগত বাস;

তুমি মোৰ মৰতৰ পূণ্য মুকুতিৰ ভূমি

তুমি মোৰ তীৰ্থৰ প্ৰভাস।

অ' মোৰ চেনেহী দেশ তোমাৰ দুখীয়া পঁজা

ৰচা তাত শান্তিৰ স্বৰগ;

ক'ত পাম এনে প্ৰতি সৰল প্ৰাণৰ ভাষা

সেৱাৰ মহিমাময় ত্যাগ।

দুখীয়াৰ ভগা পঁজা একেখনি তীৰ্থ তাত

একোখনি পুণ্যৰ আশ্ৰম;

মৰিলে পুনৰ আহি দুখীয়া দেশতে মোৰ

লও যেন পুনৰ জনম। 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ব্যাখ্যাঃ 

“জনমভূমি”—নলিনীবালা দেৱীৰ বহুলভাৱে উদ্ধৃত কবিতাসমূহৰ অন্যতম। বিভিন্ন উৎসতো কবিতাটো এই নাম আৰু তেখেতৰ নামতে প্ৰকাশিত হৈছে। (Crazy Assam)

এই কবিতাটো কেৱল দেশপ্ৰেমৰ কবিতা বুলি ক’লে অলপ কম কোৱা হয়। ইয়াত মাতৃভূমি, জন্ম-মৃত্যু, আত্মা, প্ৰকৃতি, সেৱা আৰু পুনৰ্জন্ম—এই সকলোবোৰ একেলগে মিলি এক গভীৰ আধ্যাত্মিক স্বদেশপ্ৰেমৰ সৃষ্টি কৰিছে।

🌿 ১. জন্ম আৰু মৃত্যুৰ মাজত মাতৃভূমি

“মেলিলোঁ প্ৰথম চকু তোমাৰ কোলাতে আই
জনমৰ আদিম পুৱাত;
মুদিম আকৌ চকু তোমাৰ কোলাতে শুই
জীৱনৰ শেষ সন্ধিয়াত।”

কবিতাৰ আৰম্ভণিতেই “আই” শব্দটো অত্যন্ত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।

ইয়াত “আই” কেৱল জন্মদাত্ৰী মাতৃ নহয়—দেশমাতৃ। কবিয়ে কৈছে, জন্মৰ প্ৰথম পুৱাত তেওঁ যিদৰে এই মাটিৰ কোলাত চকু মেলিছে, জীৱনৰ শেষতো সেই একেখন মাতৃভূমিৰ কোলাতেই চকু মুদিব বিচাৰে।

অৰ্থাৎ, জন্মৰ আৰম্ভণি আৰু মৃত্যুৰ অন্ত—দুয়োটাকে কবিয়ে জন্মভূমিৰ সৈতে বান্ধি দিছে।

---

🌸 ২. মৃত্যুৰ পিছতো দেশৰ কোলালৈ উভতি অহাৰ আকাংক্ষা

“মৰাৰ পিছতো যেন পাওঁহি আকৌ ঠাই
চেনেহৰ শীতলী কোলাত;
ভাগৰুৱা আত্মাই শেষৰ জিৰণি লৈ
জিৰাবহি তোমাৰ ছাঁয়াত।”

ইয়াত কবিতাটো আৰু গভীৰ হৈ পৰে।

মৃত্যুৰ পিছতো কবিৰ আত্মাই যেন নিজৰ দেশৰ মাটিৰ পৰা বিচ্ছিন্ন নহয়। জীৱনটো যেন এক দীঘলীয়া যাত্ৰা, আৰু মৃত্যুৰ পিছত দেশমাতৃৰ কোলাই হ’ব সেই ভাগৰুৱা আত্মাৰ শেষ আশ্ৰয়।

নলিনীবালা দেৱীৰ কবিতাত আধ্যাত্মিক চিন্তা আৰু আত্মাৰ ধাৰণাৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট গভীৰ আছিল। তেখেতৰ নিজৰ স্মৃতিচিন্তাতো ঈশ্বৰ, অসীম আৰু জীৱনৰ শেষ যাত্ৰাৰ কথা পোৱা যায়। (Wikiquote)

সেইবাবেই এই স্তৱকটো কেৱল দেশপ্ৰেম নহয়—আধ্যাত্মিক দেশপ্ৰেম।

---

🐦 ৩. মৃত্যুৰ পিছত প্ৰকৃতিৰ ৰূপ লৈ দেশসেৱা

তাৰ পিছত কবিয়ে এক সুন্দৰ কল্পনা কৰিছে—

“পখী হৈ আকাশৰ বুকুত ফুৰিম উৰি,
বাঁহ লম ওখ বিৰিখত;
পূৱতিৰ লগে লগে জগাম তোমাক নিতে
বনৰীয়া সুৱদী গীতত।”

কবিয়ে মৃত্যুক শেষ বুলি মানি লোৱা নাই।

তেওঁ যদি পখী হয়, তেন্তে দেশৰ আকাশত উৰিব।
গছত বাহ সাজিব।
পুৱাৰ সময়ত দেশবাসীক মিঠা গীতেৰে জগাব।

ইয়াৰ মাজত এটা সুন্দৰ ভাব আছে—মই যি ৰূপতেই থাকোঁ, মোৰ অস্তিত্বটো যেন মোৰ দেশৰ কামত আহে।

---

⭐ ৪. তৰা, জোনাক আৰু আৰতি

তাৰ পিছত কবিৰ কল্পনা আৰু বিস্তৃত হয়—

“আকাশৰ তৰা হৈ ৰ লাগি চাম ৰৈ
সেউজীয়া শুৱনি জেউতি,
জোনাকত মিল হৈ বিমান পথত ৰৈ
ওৰে ৰাতি কৰিম আৰতি।”

ইয়াত দেশখন কবিৰ বাবে কেৱল মাটি নহয়। দেশখনৰ সেউজীয়া প্ৰকৃতি, আকাশ, জোনাক, তৰা—সকলোবোৰেই পূজাৰ উপাদান হৈ পৰিছে।

“আৰতি” শব্দটোৰ ব্যৱহাৰ বিশেষ মন কৰিবলগীয়া।

সাধাৰণতে আৰতি কৰা হয় দেৱতাৰ সন্মুখত। কিন্তু কবিয়ে ইয়াত জনমভূমিকেই যেন দেৱতাৰ আসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।

অৰ্থাৎ—

দেশ = মাতৃ = পূজনীয় সত্তা।

---

🏔️ ৫. হিমালয়ৰ পৰা মলয়ালৈ—সম্পূৰ্ণ ভাৰতভূমিৰ ছবি

“হিমালয় পৰ্বতৰ শুকুলা টিঙত গৈ
ফুলি ৰম মানসী বিলত;
মলয়াৰ চোঁৱৰত পাৰিজাত ৰেণু সানি
ঢুলাম তোমাৰ চৰণত।”

ইয়াত কবিতাটোৰ ভৌগোলিক পৰিসৰো বহল হৈ যায়।

হিমালয়, মলয়াৰ বতাহ, পাৰিজাত, মানসী বিল—এইবোৰৰ মাধ্যমেৰে কবিয়ে এক বিশাল, সৌন্দৰ্যময় মাতৃভূমিৰ ছবি আঁকিছে।

কবিৰ কল্পনাত দেশমাতৃৰ চৰণত প্ৰকৃতিৰ সকলো সৌন্দৰ্য যেন অৰ্পণ কৰা হৈছে।

---

🌊 ৬. নদী, মাটি আৰু মেঘ হৈ দেশৰ সেৱা

এইটো মোৰ মতে কবিতাটোৰ আটাইতকৈ সুন্দৰ অংশসমূহৰ এটা—

“নদী হৈ পখালিম দুখানি চৰণ নিতে,
মাটি হৈ মিলিম বুকুত,
সোণোৱালী মেঘ হৈ ৰঙা হাঁহি বিৰিঙাম
শেঁতা পৰা দুখনি ওঁঠত।”

ইয়াত কবিয়ে তিনিটা ৰূপ লৈছে—

নদী → মাটি → মেঘ

নদী হৈ দেশমাতৃৰ চৰণ ধুব।
মাটি হৈ দেশৰ বুকুত মিলি যাব।
মেঘ হৈ দুখ-ক্লান্ত মানুহৰ মুখত হাঁহি আনিব।

ইয়াত দেশপ্ৰেম কেৱল “মই দেশক ভাল পাওঁ” বুলি কোৱা নাই; বৰং—

মোৰ অস্তিত্বৰ প্ৰতিটো অংশ দেশৰ উপকাৰত লাগক।

এইটোৱেই কবিতাটোৰ সেৱাৰ আদৰ্শ।

---

🕉️ ৭. স্বৰ্গতকৈও আপোন জন্মভূমি

“তোমাৰেই ধূলি বালি তোমাৰ আকাশ বায়ু
আই মোৰ সৰগত বাস;
তুমি মোৰ মৰতৰ পুণ্য মুকুতিৰ ভূমি
তুমি মোৰ তীৰ্থৰ প্ৰভাস।”

এইখিনিত কবিতাটোৰ দৰ্শনটো একেবাৰে স্পষ্ট হৈ পৰে।

স্বৰ্গ ক’ত?

কবিৰ উত্তৰ—
দেশৰ ধূলি-বালি, আকাশ-বায়ুৰ মাজতেই।

অৰ্থাৎ, কোনো অলৌকিক স্বৰ্গৰ প্ৰয়োজন নাই। নিজৰ জন্মভূমিয়েই কবিৰ বাবে স্বৰ্গ।

আকৌ জন্মভূমি হৈছে—

• পুণ্যভূমি

• মুক্তিৰ ভূমি

• তীৰ্থ

এই কাৰণেই “জনমভূমি” কবিতাত স্বদেশপ্ৰেম আৰু আধ্যাত্মিকতা এক হৈ গৈছে।

---

🤲 ৮. দুখীয়া দেশ, কিন্তু মহান দেশ

তাৰ পিছত এটা বৰ মানৱীয় কথা আহিছে—

“অ’ মোৰ চেনেহী দেশ তোমাৰ দুখীয়া পঁজা
ৰচা তাত শান্তিৰ স্বৰ্গ;”

দেশখন ধনী নহ’ব পাৰে। মানুহ দুখীয়া হ’ব পাৰে। ঘৰ “পঁজা” হ’ব পাৰে।

কিন্তু কবিৰ দৃষ্টিত সেই দুখীয়া পঁজাটোও শান্তিৰ স্বৰ্গ হ’ব পাৰে।

ইয়াৰ পিছত—

“ক’ত পাম এনে প্ৰতি সৰল প্ৰাণৰ ভাষা
সেৱাৰ মহিমাময় ত্যাগ।”

ইয়াত কবিয়ে অসমৰ/দেশৰ সাধাৰণ মানুহৰ সৰলতা, সেৱা আৰু ত্যাগক মহিমান্বিত কৰিছে।

অৰ্থাৎ দেশৰ মহত্ত্ব কেৱল পাহাৰ-পৰ্বত, নদ-নদী বা প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্যত নাই; দেশৰ মানুহৰ হৃদয়তো আছে।

---

🛖 ৯. দুখীয়াৰ ভগা পঁজাই তীৰ্থ

শেষ স্তৱকটো অতি শক্তিশালী—

“দুখীয়াৰ ভগা পঁজা একেখনি তীৰ্থ তাত
একোখনি পুণ্যৰ আশ্ৰম;”

যি পঁজা সাধাৰণ মানুহৰ চকুত দুখীয়া আৰু ভগা ঘৰ, কবিৰ চকুত সেইখনেই তীৰ্থ আৰু পুণ্যৰ আশ্ৰম।

এই দৃষ্টিভংগীটো বৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

কবিয়ে দেশক কেৱল ৰাজপ্ৰাসাদ বা ঐশ্বৰ্যৰ মাজত বিচৰা নাই। তেওঁ দেশক বিচাৰিছে—

দুখীয়া মানুহৰ ঘৰত, সৰল মানুহৰ হৃদয়ত, সেৱা আৰু ত্যাগৰ মাজত।

---

❤️ ১০. শেষৰ আকাংক্ষা—পুনৰ এই দেশতেই জন্ম

“মৰিলে পুনৰ আহি দুখীয়া দেশতে মোৰ
লও যেন পুনৰ জনম।”

এইটোৱেই সমগ্ৰ কবিতাটোৰ চূড়ান্ত বক্তব্য।

কবিয়ে মৃত্যুৰ পিছত স্বৰ্গলৈ যাব বিচৰা নাই। তেওঁ বিচাৰিছে—

পুনৰ এই দেশতেই জন্ম ল’বলৈ।

এইখিনিত কবিতাটোৰ আৰম্ভণি আৰু শেষৰ মাজত এটা সম্পূৰ্ণ বৃত্ত সৃষ্টি হৈছে—

জন্ম → জীৱন → মৃত্যু → পুনৰ জন্ম → একেখন জন্মভূমি।

---

🌺 সামগ্ৰিকভাৱে কবিতাটোৰ মূল ভাব

মোৰ দৃষ্টিত “জনমভূমি”ক পাঁচটা স্তৰত বুজিব পাৰি—

১. মাতৃপ্ৰেম — দেশক “আই” হিচাপে কল্পনা।
২. স্বদেশপ্ৰেম — জন্মভূমিৰ প্ৰতি গভীৰ অনুৰাগ।
৩. আধ্যাত্মিকতা — আত্মা, মৃত্যু আৰু পুনৰ্জন্মৰ চিন্তা।
৪. প্ৰকৃতিপ্ৰেম — নদী, পাহাৰ, তৰা, মেঘ, জোনাক, বতাহৰ অপূৰ্ব ব্যৱহাৰ।
৫. সেৱা আৰু ত্যাগ — নিজৰ অস্তিত্বটো দেশ আৰু মানুহৰ বাবে উৎসৰ্গা কৰাৰ আকাংক্ষা।

সেইবাবেই নলিনীবালা দেৱীৰ এই কবিতাটো কেৱল “দেশপ্ৰেমৰ কবিতা” নহয়; ই হৈছে দেশক মাতৃ আৰু তীৰ্থ হিচাপে অনুভৱ কৰা এগৰাকী কবিৰ আত্মিক স্বীকাৰোক্তি।

আৰু এটা বিশেষ কথা—নলিনীবালা দেৱীৰ জীৱনৰ ব্যক্তিগত বেদনা, আধ্যাত্মিক চিন্তা আৰু স্বদেশপ্ৰেমৰ পটভূমিত কবিতাটো পঢ়িলে “মৰাৰ পিছতো যেন পাওঁহি আকৌ ঠাই” আৰু “লও যেন পুনৰ জনম”—এই দুটা ভাব আৰু অধিক গভীৰ হৈ উঠে। তেখেতৰ আত্মজীৱনীমূলক লেখাতো জীৱনৰ শেষ যাত্ৰা আৰু জন্মভূমিক বিদায় জনোৱাৰ অনুভূতিৰ উল্লেখ আছে। (Wikiquote)

এটা বাক্যত ক’বলৈ গ’লে:

🌿 “জনমভূমি” হৈছে জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈ, আৰু মৃত্যুৰ পাছৰ কল্পিত পুনৰ্জন্মলৈ—এগৰাকী কবিৰ নিজৰ দেশৰ মাটি, মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ সৈতে আত্মাৰ সম্পূৰ্ণ একাত্মতাৰ কবিতা।

আপুনি যদি বিচাৰে, মই এতিয়া এই কবিতাটোৰ “সাহিত্যিক বিশ্লেষণ”—অৰ্থাৎ ৰস, অলংকাৰ, ছন্দ, উপমা-ৰূপক, প্ৰতীক, শব্দ-চয়ন আৰু কবিতাটোৰ বিশেষত্ব—এজন সাহিত্য-শিক্ষকৰ দৰে ধুনীয়াকৈ বিশ্লেষণ কৰি দিব পাৰোঁ।